Yangın su deposu hesabı, binadaki sulu söndürme sistemlerinin (sprinkler, yangın dolabı, hidrant) toplam debisinin, binanın tehlike sınıfına göre belirlenen süreyle çarpılmasına dayanır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e göre bu süre düşük tehlikede 30, orta tehlikede 60, yüksek tehlikede 90 dakikadır. Sonuç, litre veya metreküp cinsinden net bir yangın rezervi hacmi verir.
Bir su deposu projesinde, özellikle su tankı ve yangın rezervi aynı yapıda planlanıyorsa, en sık yapılan yanlış, yangın rezervini günlük kullanım suyuyla karıştırmaktır. İki ihtiyaç farklı hesaplanır ve farklı işletilir. Bu yazıda yönetmeliğin ilgili maddeleri, sistem bazında debi mantığı, yönetmelikten türetilebilen örnek bir hacim hesabı, depo donanımı ve malzeme seçimi, NFPA 22 ile AWWA D103 atıfları ve sık yapılan hatalar sırasıyla ele alınır. Sonuçlar bilgilendirme amaçlıdır, bağlayıcı hesap yetkili mühendise aittir.
Yangın su deposu ne zaman gerekir?
Sulu söndürme sistemlerinin ihtiyaç duyduğu basınç ve debi, şehir şebekesi veya merkezi şebeke tarafından karşılanamıyorsa yapıda kapasiteyi karşılayacak bir yangın pompa istasyonu ve depo oluşturulması gerekir. Bu hüküm yönetmeliğin 91. maddesinde yer alır. Pratikte büyük bir sanayi tesisinde, çok katlı bir ticari binada veya şebeke basıncının düşük olduğu bir bölgede yer alan konutta, yangın suyunu şebekeye bırakmak çoğunlukla mümkün olmaz ve bağımsız bir su tankı veya depo çözüm haline gelir.
Hangi yapıda hangi sistemin kurulacağı ayrıca yönetmelikle belirlenir. Örneğin yapı yüksekliği 30,50 m’den fazla olan konut dışı binalarda, 51,50 m’yi veya 17 katı geçen konutlarda ve araç kapasitesi 20’den fazla olan kapalı otoparklarda otomatik yağmurlama (sprinkler) sistemi zorunludur. Toplam kapalı kullanım alanı 2.000 m²’den büyük binalarda ise yangın dolabı yapılması mecburidir. Sistem zorunluysa onu besleyecek rezerv de hesaplanmak zorundadır.
Yangın su deposu yönetmeliği: hangi madde ne söyler?
Konunun temel mevzuatı, 19 Aralık 2007 tarihli ve 26735 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik‘tir (BYKHY). Yangın söndürme sistemleri yönetmeliğin yedinci kısmında toplanır. Su depolarına ilişkin esaslar 92. maddede, yangın pompalarına ilişkin esaslar 93. maddede, yangın dolapları 94, hidrant sistemi 95, yağmurlama sistemi 96 ve itfaiye su verme bağlantısı 97. maddede düzenlenir. Yönetmelik sonradan değiştirildiği için güncel metnin yetkili kurumdan teyit edilmesi gerekir.
Yönetmeliğin 92. maddesi yangın su deposu yönetmeliği açısından referans noktasıdır. Madde, deponun hangi sistemlere göre ve hangi sürelerle boyutlandırılacağını tarif eder; yangın su deposu hesabı bu maddedeki süre ve debi kurallarına yaslanır. Maddenin hükümleri sistem türüne göre ayrışır: önce su kaynağı ve rezerv düzeni, ardından süre, yağmurlama, dolap ve hidrant için ayrı hesap yolları tanımlanır. Başlıca hükümler aşağıda özetlenmiştir ve birebir alıntı değil, anlam özetidir.
- Sistemde en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır.
- Depoların yangın rezervi olarak ayrılan bölümü başka amaçla kullanılamaz ve yalnızca söndürme sistemlerine hizmet edecek şekilde düzenlenir.
- Depo hacmi, düşük tehlike için 30, orta tehlike için 60, yüksek tehlike için 90 dakika esas alınarak bulunur.
- Yağmurlama sistemi varsa depo, yönetmelik ekindeki Ek-8/A ve Ek-8/B değerlerinden az olamaz; tasarım yoğunluğu için TS EN 12845 esas alınır.
- Yağmurlamaya ek olarak yangın dolabı ve hidrant varsa, yağmurlama debisine Ek-8/C’deki değerler eklenir.
- Yalnızca çevre hidrant sistemi varsa su ihtiyacı en az 1.900 l/dak debiyi 90 dakika karşılayacak kapasitede olur.
Tehlike sınıfı ve süre: depo hacminin ilk girdisi
Yangın su deposu hesabında depo hacmini belirleyen ilk karar binanın tehlike sınıfıdır. Yönetmeliğin 19. maddesine göre tehlike sınıfı, binanın özelliklerine ve içinde yürütülen faaliyetin niteliğine bağlıdır. Düşük tehlikeli yerler düşük yangın yüküne sahip, en az 30 dakika yangına dayanıklı ve tek kompartıman alanı 126 m²’yi aşmayan yerlerdir. Orta tehlikeli yerlerde orta derecede, yüksek tehlikeli yerlerde ise yüksek yangın yüküne sahip ve yangının çabuk yayılmasına yol açabilecek malzemeler bulunur.
Aynı binanın farklı bölümlerinde farklı tehlike sınıfları varsa, 19. madde su ve pompa kapasitesinin binadaki en yüksek tehlike sınıfına göre belirlenmesini ister. Bu nedenle küçük bir yüksek tehlikeli depolama alanı, tüm tesisin rezerv süresini 90 dakikaya çekebilir. Sınıflandırmada kullanılan faaliyet listeleri yönetmeliğin Ek-1/A, Ek-1/B ve Ek-1/C bölümlerindedir; sınıf kararı proje müellifi ve yetkili merciyle birlikte netleştirilmelidir.
| Tehlike sınıfı | Depo hesabında esas süre | Yönetmelikteki dayanak |
|---|---|---|
| Düşük tehlike | 30 dakika | Madde 92 (3. fıkra) |
| Orta tehlike | 60 dakika | Madde 92 (3. fıkra) |
| Yüksek tehlike | 90 dakika | Madde 92 (3. fıkra) |
| Yalnızca çevre hidrant sistemi | En az 1.900 l/dak, 90 dakika | Madde 92 (7. fıkra) |
Sprinkler, yangın dolabı ve hidrant debileri
Sprinkler su deposu hacmi, yağmurlama sisteminin tasarım yoğunluğuna ve çalışma alanına bağlı olarak hesaplanır. Yönetmelik birim alan için tasarım debisinde TS EN 12845’i esas alır ve yağmurlama bulunan yapılarda depo hacminin Ek-8/A ve Ek-8/B’deki değerlerin altında kalmamasını ister. Bu tablolardaki değerler sistem tipine ve sprinkler başlıkları arasındaki kot farkına göre değiştiği için, bu yazıda sayısal tablo değeri verilmez ve doğrudan yönetmelik ekine bakılması önerilir.
Bina içi yangın dolaplarında, itfaiye su alma ağzı olmayan yuvarlak yarı-sert hortumlu dolapta tasarım debisi 100 l/dak, lüle girişi basıncı 400 kPa’dır. Yassı hortumlu (50 mm) dolaplarda tasarım debisi 400 l/dak, lüle girişi basıncı 600 kPa’dır. Yangın dolapları yalnızca eğitimli personelin bulunduğu veya bu bilgiye sahip olunan yapılarda yassı hortumla kullanılabilir; sistemin seçimi bina kullanım tipine bağlıdır.
Hidrant su deposu hesabında ise hidrant sisteminin tasarım debisi en az 1.900 l/dak olmalıdır ve bu debi binanın tehlike sınıfına göre artırılır. Hidrant çıkışında 700 kPa basınç sağlanması gerekir. Hidrantlar arası uzaklık, riske bağlı olarak 50 ile 150 m arasında değişir ve hidrantlar normal koşullarda korunan binadan ortalama 5 ila 15 m uzağa yerleştirilir. Bu değerler, yangın su deposu hesabında pompa ve depo birlikte tasarlanırken aynı anda dikkate alınır.
| Sistem | Yönetmelikteki değer | Madde |
|---|---|---|
| Yağmurlama (sprinkler) | Ek-8/A ve Ek-8/B’den az olamaz; yoğunluk için TS EN 12845 | 92, 96 |
| Yangın dolabı (yarı-sert hortum, 25 mm) | 100 l/dak, lüle girişinde 400 kPa | 94 |
| Yangın dolabı (yassı hortum, 50 mm) | 400 l/dak, lüle girişinde 600 kPa | 94 |
| Hidrant | En az 1.900 l/dak, çıkışta 700 kPa | 95 |
| İtfaiye su verme bağlantısı | En az 100 mm nominal çap, 2 adet 65 mm storz rakor | 97 |
Yangın su deposu hesabı nasıl yapılır? Örnek ve kapasite
Yangın su deposu hesabının mantığı basittir: depo hacmi, aynı anda çalışacağı kabul edilen sistemlerin toplam debisi ile gerekli sürenin çarpımıdır. Yönetmelik ön hesap için bu yöntemi açıkça kabul eder; yağmurlama debisine yangın dolabı ve hidrant debisi eklenir ve tehlike sınıfına göre belirlenen süreyle çarpılır. Hidrolik hesap yapılırsa daha doğru sonuç elde edilir. Aşağıdaki sıra, bir ön hesabın temel adımlarını gösterir.
- Binanın veya en kritik bölümünün tehlike sınıfını belirleyin ve süreyi seçin (30, 60 veya 90 dakika).
- Binada bulunan sistemleri listeleyin: yağmurlama, yangın dolabı, hidrant.
- Her sistemin yönetmelikteki veya hidrolik hesaptaki debisini l/dak olarak yazın.
- Aynı anda çalışacak sistemlerin debilerini toplayın.
- Toplam debiyi süreyle çarpıp 1.000’e bölerek m³ cinsinden hacmi bulun.
- Sonucu yönetmelik ekindeki asgari hacim değerleriyle karşılaştırın ve büyük olanı esas alın.
Yönetmelik metninden doğrudan türetilebilen bir örnek: yapıda yalnızca çevre hidrant sistemi bulunuyorsa, en az 1.900 l/dak debinin 90 dakika karşılanması gerekir. 1.900 l/dak × 90 dak = 171.000 litre, yani en az 171 m³ yangın rezervi demektir. Bu, asgari bir değerdir. Binanın tehlike sınıfına göre hidrolik hesap sonucunda debi artırılabilir ve depo hacmi de buna göre büyür.
İkinci örnek tamamen varsayımsaldır ve yalnızca yöntemi göstermek içindir. Orta tehlikeli bir yapıda yağmurlama sisteminin hesaplanan debisinin 1.200 l/dak, dolap ve hidrant için Ek-8/C’den alınan toplam ilave debinin ise 1.100 l/dak olduğunu varsayalım. Toplam 2.300 l/dak, 60 dakika ile çarpılınca 138.000 litre, yani 138 m³ eder. Gerçek projede bu girdiler yönetmelik ekinden ve hidrolik hesaptan alınır; burada verilen sayılar bir proje değeri değildir.
Yangın su deposu kapasitesi ile günlük kullanım suyu kapasitesi aynı kavram değildir. Yönetmelik, yangın rezervi olarak ayrılan bölümün başka amaçla kullanılmamasını ve yalnızca söndürme sistemlerine hizmet edecek şekilde düzenlenmesini şart koşar. Bir tesis kullanma suyu ve yangın suyunu aynı gövdede toplamak isterse, çıkış bağlantıları yangın rezervi altta kalacak biçimde tasarlanır ve rezerv hacmi için ayrı bir seviye kontrolü planlanır. Günlük depolama ihtiyacının nasıl hesaplandığı, modüler su deposu kapasitesi hesabı yazısında anlatılmıştır.
Yangın su deposu nasıl olmalı? Malzeme ve donanım
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın yayımladığı genel tasarım teknik şartnamesi (yangınla mücadele ve korunma sistemleri bölümü), yangın su depolarının betonarme veya çelik malzemeden imal edilmesini tarif eder. Bu şartname özellikle kamu yapıları için bağlayıcı bir referanstır; özel projelerde de pratik bir ölçüt olarak kullanılır. Hangi malzemenin seçileceği; kullanım yeri, korozyon koşulları, depo hacmi ve yetkili mercinin onayına bağlıdır. Aynı şartnamede yangın su deposu nasıl olmalı sorusuna yönelik donanım gereksinimleri de sayılır. Bunlar yönetmelik hükmü değil şartname ölçütüdür; yine de bir depo tasarımında kontrol listesi olarak işe yarar.
- Depo içine güvenli giriş için adam giriş kapağı.
- Emiş sırasında vakum oluşmasını önleyen havalandırma elemanı.
- Pompa emiş ağzında girdap oluşumunu engelleyen vorteks plakası.
- Seviye göstergesi, su giriş-çıkış ve dip boşaltma bağlantıları.
- İç erişim için en az AISI 304 kalitesinde çelikten iniş merdiveni.
Depo ile pompa istasyonu birlikte düşünülmelidir. Yönetmeliğin 93. maddesine göre sistemde tek pompa varsa aynı kapasitede yedek pompa bulunmalı, birden fazla pompa varsa toplam kapasitenin en az %50’si yedeklenmelidir. Yedek dizel pompa yoksa enerji beslemesi güvenilir bir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız sağlanır. Pompa odasında elektrik motorlu pompalar için +4 °C, dizel pompalar için +10 °C üzerinde sürekli sıcaklık sağlanması gerekir.
NFPA 22 su deposu ve AWWA D103 atıfları
NFPA 22, özel yangın korumasında kullanılan su tanklarının tasarım, imalat, montaj ve bakımına ilişkin asgari şartları tarifleyen bir standarttır. Standart sabit bir tank hacmi dayatmaz; hacim, bağlı olduğu sistemin hidrolik talebi ve süresi üzerinden belirlenir ve süre kıstasları genellikle NFPA 13 gibi sistem standartlarından gelir. NFPA 22 su deposu aramalarında karşılaşılan asıl ayrım budur: NFPA 22 tankı tarif eder, sprinkler gibi sistem standartları ise ne kadar suyun ne kadar süre gerektiğini belirler.
AWWA D103 ise silindirik, fabrikada kaplanmış cıvatalı karbon çelik su tanklarının tasarım, imalat, kontrol ve testine ilişkin bir standarttır; zemin seviyesinde kurulan tanklara uygulanır. Kolleksan, sitesinde yayımladığı bilgiye göre projelendirmeyi AWWA D103 yaklaşımı ve NFPA 22 gereksinimleri doğrultusunda yürütür; ilgili belge ve standart bilgileri standartlarımız ve sertifikalarımız sayfalarında, konuya genel bakış ise yangın suyu deposu ve NFPA 22 yazısında bulunur.
Çelik ve modüler yangın suyu deposu seçenekleri
Cıvatalı panelli modüler yapı, yangın suyu deposu çelik çözümlerinde sahaya parça halinde sevk edilip yerinde birleştirilebilmesi nedeniyle tercih edilir. Büyük hacimli rezervlerde, örneğin yukarıdaki 171 m³’lük asgari hidrant rezervinde, tek parça bir gövdenin taşınması ve yerleştirilmesi zordur. Modüler yapıda kapasite panel sayısıyla ayarlanabilir; bu da ileride sistem büyürse genişleme olasılığı doğurur. Endüstriyel kullanıma yönelik seçenekler endüstriyel su depoları sayfasında toplanmıştır.
Malzeme tarafında galvanizli çelik, çinko kaplamasıyla korozyona karşı koruma sağlar ve yangın suyu gibi uzun süre bekleyen rezervler için yaygın bir çözümdür. Daha agresif ortamlar veya içme suyu gibi hijyen önceliği olan kullanımlar için paslanmaz çelik ya da özel kaplamalı seçenekler değerlendirilir. Genel çelik depo seçenekleri çelik su deposu sayfasında, galvanizli prizmatik tipler galvanizli prizmatik su deposu sayfasında yer alır. Nihai malzeme, proje şartlarına ve yetkili mercinin görüşüne göre belirlenir.
Sık yapılan hatalar ve periyodik kontrol
Sahada karşılaşılan hataların çoğu yangın su deposu hesabının kendisinden değil, girdilerin yanlış seçilmesinden kaynaklanır. Bir su tankı için rezerv hacmi doğru bulunsa bile tehlike sınıfı, eşzamanlı çalışan sistemler veya rezervin işletilme biçimi yanlış varsayılmışsa depo ihtiyacı karşılamaz. Aşağıdaki liste, tasarım ve işletme aşamasında dikkat edilmesi gereken başlıca noktaları özetler; her madde projede ayrı ayrı gözden geçirilmelidir.
- Tehlike sınıfını bina geneli yerine tek bölüme göre seçmek; yönetmelik en yüksek sınıfı esas almayı ister.
- Sprinkler, dolap ve hidrant debilerini aynı anda çalışacak şekilde toplamamak.
- Yangın rezervini günlük kullanım suyuyla paylaştırmak ve rezerv seviyesini ayrıca kontrol etmemek.
- Yalnızca tablo veya formülle kalıp hidrolik hesabı yapmamak.
- İtfaiye su verme bağlantısı ve pompa odası koşullarını depo tasarımından ayrı düşünmek.
- Periyodik kontrol ve bakım sorumluluğunu belirlememek.
Yönetmeliğin 90. maddesi, söndürme sistemlerinin tasarımının ve uygulamasının yetkili merci tarafından kontrol edilip onaylanmasını, periyodik kontrol, test ve bakım gerektiren sistemlerin ise bina sahibi, yöneticisi veya sorumluluğu yazılı devralan bina yetkilisince yaptırılmasını şart koşar. 94. madde yangın dolapları için de aynı sorumluluğu ve TS EN 671-3’te belirtilen periyodik bakımı tarif eder. Depo bu zincirin parçasıdır; seviye, bağlantı, vana ve gövde durumu pompa ve boru hattıyla birlikte kontrol edilmelidir. Kontrol aralıkları için ilgili standart ve yetkili kurum görüşü esas alınır.
Sık Sorulan Sorular
Yangın su deposu hesabı neye göre yapılır?
Yangın su deposu hesabı, binanın tehlike sınıfına ve yapıdaki sulu söndürme sistemlerine göre yapılır. Sprinkler, yangın dolabı ve varsa hidrant debileri toplanır, düşük tehlikede 30, orta tehlikede 60, yüksek tehlikede 90 dakikalık süreyle çarpılır. Yağmurlama varsa yönetmelik ekindeki asgari hacimler de kontrol edilir. Kesin değer hidrolik hesapla ve yetkili mühendislikle belirlenir.
Yangın su deposu ne kadar olmalı?
Tek bir kural yoktur; hacim sistemlere ve tehlike sınıfına bağlıdır. Yalnızca çevre hidrant sistemi olan bir yapıda en az 1.900 l/dak debi 90 dakika karşılanmalıdır, bu da en az 171 m³ rezerv eder. Sprinkler ve dolap eklendikçe debi toplamı ve hacim değişir. Gerçek değer proje hesabından çıkar.
Yangın suyu ile kullanma suyu aynı depoda tutulabilir mi?
Yönetmelik, deponun yangın rezervi olarak ayrılan bölümünün başka amaçla kullanılmamasını ve yalnızca söndürme sistemlerine hizmet etmesini ister. Aynı gövdede iki ayrı hacim planlanabilir, ancak çıkış bağlantılarının ve seviye kontrolünün rezervi koruyacak biçimde tasarlanması gerekir. Uygulama şekli projeci ve yetkili merci onayına bağlıdır.
Yangın su deposu hangi malzemeden yapılır?
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın genel tasarım teknik şartnamesi yangın su depolarının betonarme veya çelik malzemeden imal edilmesini tarif eder. Çelik tarafında galvanizli, paslanmaz veya özel kaplamalı seçenekler vardır. Seçim; kullanım yeri, ortam koşulları, hacim ve yetkili merci görüşüne göre yapılır.
NFPA 22 yangın su deposu hacmini belirler mi?
Hayır. NFPA 22 su tanklarının tasarım, imalat, montaj ve bakım şartlarını tarif eder; sabit hacim vermez. Gerekli su miktarı ve süre, bağlı olduğu sprinkler gibi sistem standartlarının ve yetkili merciin taleplerine göre hesaplanır. Türkiye’de yapı için öncelikle BYKHY ve ilgili TS EN standartları esas alınır.
Yangın su deposu hesabını kim yapar?
Hesap, ilgili alanda yetkin bir mekanik tesisat veya yangın güvenliği mühendisi tarafından, yönetmelik ve standartlara uygun hidrolik hesapla yapılır. Tasarım ve uygulama yetkili merci tarafından kontrol edilir ve onaylanır. Bu yazıdaki örnekler yalnızca yöntemi anlatmak içindir, proje yerine geçmez.
Sonuç: yangın su deposu hesabı ve sonraki adım
Yangın su deposu hesabı üç girdiyle başlar: tehlike sınıfı, sistem debileri ve süre. Yönetmelik bu çerçeveyi 92. maddede tarif eder; asgari değerler ve ekler ise projeye özel hidrolik hesapla netleşir. Rezervin ayrı tutulması, depo donanımı, pompa düzeni ve periyodik kontrol sorumluluğu hesap kadar önemlidir. Yangın rezervi için bir su tankı ihtiyacı belli olduğunda hacim, malzeme ve kurulum koşulları için fiyat teklifi sayfasından proje bilgisiyle başvurulabilir; Kolleksan ihtiyaç analizinden saha kurulumuna kadar süreci tek merkezden yönetir.
Kaynaklar ve düzenlemeler
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 19.12.2007, 26735), Resmî Gazete
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (mevzuat metni), Mevzuat Bilgi Sistemi, T.C. Cumhurbaşkanlığı
- Yangınla Mücadele ve Korunma Sistemleri Genel Tasarım Teknik Şartnamesi (MGTTS 12. Bölüm), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
- NFPA 22 and Water Storage Tanks, NFPA
- AWWA D103-19 Factory-Coated Bolted Carbon Steel Tanks for Water Storage, AWWA
- Not: Mevzuat zaman içinde değişebilir; yönetmeliğin güncel metni ve Ek-8 tabloları ilgili kurumdan teyit edilmelidir.
